Bekir OĞUZBAŞARAN

Şairlerin ve şair olmayanların şiiri tarifi, görme engellilerin fili tarifine benzer. Gerçekten de bu tanımlar birbirinden o kadar farklıdır. Ancak şunu kabul etmek lâzımdır ki, biz bu eksik, yarım, tek yönlü, öznel tanımlamalardan bile faydalanırız. Bunlar yine de büsbütün faydadan hâlî değildir. Şiire yaklaşımda bunların her biri, bir ölçüde yol gösterici olabilmektedir. Hattâ şunu da söyleyebilirim: Yerli ve yabancı birçok bilim, sanat ve kültür adamının, eleştirmenin, şiir severin, filozof ve düşünürün, sayısız insanın yaptığı bu tanımların toplamı dahi şiirin ne olduğunu, ne olmadığını birebir ortaya koymaz. Çünkü; iki kere iki şiirde illâ da dört etmez. Şiir, yaşayan, sürekli değişen bir şey olduğu için, şimdiye kadar yapılan tariflerin hiçbirine uymayan örnekler de ortaya çıkabilir her zaman.

Şiir yazılabilir, sesli veya sessiz okunabilir, dinlenebilir, bestelenebilir, şerh, izah ve tahlil, tenkit ve tefsir edilebilir, açıklanabilir, yorumlanabilir, tanzir, tehzil ve tazmin, taklit ve intihal edilebilir, biçim ve içerik itibariyle irdelenebilir, çeşitli yönleriyle incelenebilir, edebî sanatları gösterebilir, ama o “efrâdını câmî ve ağyârını mânî” olacak biçimde tarif edilemez.

Şiiri tarif edilemez kılan özelliklerden biri de, onun nesir gibi ağırlıklı olarak akıl, zekâ ve düşünce mahsulü olmayıp duygu ve hayâl âlemine ait bir kıymet olmasıdır. Çünkü şiir ne fikirle olur, ne de fikirsiz…

Şiirin klibi çekilebilir, şiirden hareketle film çevrilebilir, bir şiirin oratoryosu hazırlanabilir, bir şiir sahne eserine dönüştürülebilir, gramer bakımından ele alınabilir, resim, müzik ve mimârî ile olan ilişkisi, tarih ve felsefeyle, sosyoloji ve psikolojiyle ilintisi tetkik edilebilir, aynı dilin tarihî devirlerinden günümüzdeki dile manzum ve/veya mensur çevirisi denenebilir, aynı dilin öteki lehçelerine aktarılabilir, nakledilebilir, fakat tarif edilemez. Çünkü şiir, edebiyat, sanat bir pozitif bilim değildir.

Şiirin mısra başı harfleriyle akrostiş yapılabilir, ebced hesabıyla tarih düşürülebilir, başka metinler içinde iktibas edilebilir, onunla bütün nazım biçimleri ve türleri denenebilir, muamma ve lugaz adı verilen manzum bilmeceler teşkil edilebilir, marş yapılabilir, fotoğraf, desen ve karikatürlerle desteklenebilir, her tür müziğin her tür makamında bestelenebilir, zaman ve tarihe tanıklık edebilir, her çeşit vezin kalıbına dökülebilir, bir araç ya da amaç haline dönüştürülebilir, rûhun veya nefsin sözcüsü olabilir, destanlaşabilir, adlin yahut zulmün savunuculuğuna soyunabilir, lâkin tarif edilemez.

Şiir; hikâyede, romanda, tiyatroda, biyografide, fıkrada, masalda, tekerlemede yer alabilir, ortaya çıkabilir, elle, daktiloyla, bilgisayarla yazılabilir, hayatı, insanı ve öteki varlıkları güzelleştirebilir, geçmiş, hâl ve gelecekten haber verebilir, plakta, diskette, CD’de kalıcı hâle getirilebilir, sözlü ve yazılı olarak oluşturulabilir, kutsal kitaplarda bile rol alabilir, bin bir yüzle belirebilir, bin bir köşeye, bin bir geceye ve gündüze dağılabilir, anlamı şairin karnında kalabilir, bundan dolayı da o, tanımlanamaz.

Şiir; her çeşit ölçü ve kafiyeden, rediften faydalanabilir, aliterasyon ve asonanslardan, tekrarlardan, paralel söyleyişlerden, nakaratlardan faydalanabilir, aşkları, acıları, sevinçleri, savaşları, doğayı, hayatı ve ölümü konu alabilir, istediği her şeyi tem/tema seçebilir, ağlatabilir, güldürebilir, -onunla söyleşilebilir, atışılabilir, yarışılabilir - insanı alt üst edebilir, dünyayı değiştirebilir, fısıldanabilir, haykırılabilir, hafızalara kazınabilir, altın harflerle yazılabilir, kutsanabilir, lanetlenebilir, aforoz edilebilir, çıktığı ağzı inci-mücevherle doldurabilir, şairini ölüme mahkûm ettirebilir, bir milleti yeniden diriltebilir, insanları ortak duygu ve idealler etrafında kenetleyebilir, millî destan ve millî marş olarak bir milletin gönlünde taht kurabilir, dillerde pelesenk hâline gelebilir, bir dili ölümsüz kılabilir, bir ânı, görüntüyü, yaşantıyı, izlenimi sonsuza kadar yaşatabilir, her türlü düşünceyi duygu potasında eritebilir, ferdi insân-ı kâmile dönüştürebilir, ruhları, dili ve kültürü yüceltebilir, kişi ve toplumda silinmez izler bırakabilir, eğitim, öğretim ve ahlâka yardımcı olabilir, duygularımızı inceltebilir, fakat o, dört başı mâmur bir şekilde tarif edilemez.

Son sözümüz şudur: Bu kadar çok yönlü ve tarih boyunca dilleri birbirinden farklı yüzlerce milletten, kavimden milyonlarca insanın emek, zaman ve gönül verdiği, düşünceleriyle anlamlandırmaya çalıştığı, hayalleriyle süslediği, ümit beslediği, duygularıyla inşâ ve imar ettiği şiirin rengârenk, yanar döner, sırlarla dolu kristal piramidi yahut prizması tek bir tanıma, herkesçe kabul edilebilir herhangi bir ortak tarife kavuşturulamaz. Kısacası, herkesin şiiri, herkesin şairi, herkesin tarifi kendine göre…